ลุมพินีวัน คือสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้า ในตำบลลุมมินเด ก่อนนั้นยังอยู่ในเขตอินเดีย คราวเมื่อแบ่งปันเขตแดนหลังสงคราม (๒๔๙๓) ลุมพินีวันตกอยู่ในเขตของประเทศเนปาล

         ลุมพินีวันพุทธอุทยาน สร้างขึ้นเพื่ออนุสรณ์สถานแห่งปีฉลองพุทธชยันตี ๒๕ พุทธศตวรรษ สมัยที่ท่านอูถั่น ชาวพุทธพม่า ครั้งดำรงตำแหน่งเลขาธิการองค์การสหประชาชาติ ได้ปรารภและเชื้อเชิญชาวพุทธทั่วโลก ให้รวมใจกันสร้างพุทธานุสรณ์สถาน น้อมเป็นพุทธบูชาองค์พระบรมศาสดา ผู้ประกาศพุทธธรรมนำสันติภาพให้เกิดขึ้นในโลกมาแล้ว ๒,๕๐๐ กว่าปี
         บรรดาประเทศผู้นับถือพระพุทธศาสนาทั่วโลก ได้ตอบสนองในดำริของท่านอูถั่นอย่างท่วมท้น พร้อมด้วยขอให้องค์การพุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลกเป็นแกนประสานงาน กับโครงการพัฒนาลุมพินีสถานของรัฐบาลเนปาล โดยจัดให้มีพื้นที่ปลูกป่าใหญ่นับหมื่นเอเคอร์ จัดสรรพื้นที่ให้เป็นพุทธอุทยาน พร้อมกับเชื้อเชิญประเทศที่นับถือพระพุทธศาสนา มาดำเนินการก่อสร้างวัดนานาชาติบริเวณ Monastic Zone เพื่อการเผยแผ่พระพุทธศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรม ตามแบบสถาปัตยกรรมของชาตินั้นๆ ในพื้นที่ ๖,๐๐๐ ไร่ ขณะนี้ มีวัดจากประเทศต่างๆ รวม ๑๓ แห่ง

เสาหินพระเจ้าอโศกมหาราช ตั้งอยู่ในวงล้อมของรั้วเหล็ก พระเจ้าอโศกมหาราชผู้ครองนครปาฏลีบุตร ได้ปักเสาหินนี้ตามคำยืนยันของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระหรือสายมหายานเรียกว่า พระอุปคุต ขณะครองราชได้ ๒๐ ปี หลังพุทธปรินิพพานได้ ๒๓๖ ปี เมื่อทำสังคายนาครั้งที่ ๓ ที่อโศการาม เมืองปาฏลีบุตรเสร็จแล้ว ก็เสด็จธรรมยาตราจาริกแสวงบุญบูชาสังเวชนียสถานทั่วชมพูทวีป สักการะพุทธสถาน ตามหมู่สงฆ์มีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เป็นประธาน พระองค์ได้หลักปักเขตว่าตรงนี้เป็นที่พระมหาสัตว์ประสูติจากพระครรภ์มารดา

           หลวงจีนถังซัมจั๋งบันทึกไว้ว่า ได้พบรูปวิคฑะ (ม้า) ซึ่งประดิษฐานอยู่บนยอดเสาวางอยู่พื้นดิน เท่าที่ปรากฏรูปที่พระเจ้าอโศกสร้างบนยอดศิลาจารึกทั่วไปนั้น มักเป็นรูปสิงห์ ๔ ตัวบ้าง สิงห์ตัวเดียวบ้าง และรูปวัวบ้าง แต่ที่ลุมพินีคงเป็นการพิเศษ ที่สร้างขึ้นเป็นรูปม้า คงหมายถึงพาหนะคู่ใจที่พาออกบรรพชาก็ได้ เวลาที่หลวงจีนมาถึงที่นี้ ลุมพินีกลายเป็นป่าแล้ว
โดยรอบบริเวณจะเป็นซากอิฐที่ก่อขึ้น ทั้งทรงกลมและสี่เหลี่ยม เป็นการต่อเติมจากซากที่ขุดเจอในใต้ดิน เพื่อให้ผู้มาเยือนได้มองเห็นว่า ณ บริเวณนี้ในยุคที่พุทธศาสนายังรุ่งเรืองอยู่ เคยเป็นสังฆารามที่มีพระสงฆ์อยู่นับจำนวนพัน และเจดีย์ขนาดต่างๆ สถานที่ตั้งเครื่องบูชา และเสนาสนะสงฆ์ มีผู้ศรัทธาสร้างขึ้นเป็นพุทธบูชา และมีสระโบกขรณีลึกลงเป็นชั้นๆ สามารถเดินรอบได้ น้ำในสระใสพอที่จะเห็นเงาสะท้อนของต้นโพธิ์ใหญ่ได้ชัดเจน สระแห่งนี้เชื่อกันว่าเป็นจุดเดียวกับสระโบราณที่พระนางสิริมหามายา พุทธมารดาสรงน้ำก่อนถวายการประสูติพระราชกุมาร
                  ในหลักฐานของ ดร.ฟือห์เรอร์ ผู้ค้นพบเสาศิลาจารึกนี้เป็นคนแรก เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม ๒๔๓๘ (๑๘๙๕) ขณะที่พบเป็นเพียงหลักศิลาจารึก ที่อิฐหักกากปูนกองทับถมอยู่หลายฟุต ต้องขุดเศฐอิฐเศฐปูนเหล่านั้นออกเสียก่อนจึงจะเห็นอักษรที่เสาได้ วัดส่วนสูงของเสาได้ขนาด ๒๖ ฟุต ๖ นิ้ว ซึ่ง ๘ ฟุต ๖ นิ้ว ฝังอยู่ในดิน วัดส่วนกลมได้ ๗ ฟุต ๓ นิ้ว กล่าวกันว่าเดิมสูงประมาณ ๗๐ ฟุต

คำจารึก              เจมส์ ปรินเซป (James Prinsep) ชาวอังกฤษ เป็นผู้อ่านอักษรพรหมีที่จารึกไว้ในศิลาจารึกของพระเจ้าอโศกสำเร็จเมื่อ พ.ศ.๒๓๘๐(๑๘๓๗) โดยพยายามถอดความหมายจากอักษรโบราณ ต้องใช้เวลาถึง ๗ ปี ภาษาไทย ความว่า

มายาเทวีวิหาร เมื่อก่อนนั้นเป็นวิหารสร้างด้วยอิฐกับปูน เป็นอาคารยกระดับ มีต้นโพธิ์ใหญ่อยู่ด้านหลัง ภายในมีรูปพระนางสิริมหามายาเทวีแกะสลักด้วยหิน พุทธมารดายืนประทับเหนี่ยวกิ่งสาละอยู่ พร้อมกับพระสนม และข้างหน้าเป็นรูปเจ้าฟ้าชายสิทธัตถะ กำลังก้าวพระบาทไปบนดอกบัว เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์มากของชาวฮินดู-เนปาล มีผู้มาชมและสักการะอยู่สม่ำเสมอ

           ปัจจุบันนี้โครงการพัฒนาลุมพินี ของรัฐบาลเนปาลได้สร้างอาคาร ที่มีทางขึ้นลง ข้างบนเป็นลานกว้าง พอนั่งสวดมนต์ในตอนเย็นๆได้ บริเวณส่วนนี้ได้สร้างเจดีย์ทรงเนปาลไว้ หากเข้าไปมองลงไปที่ประตูเจดีย์นั้น จะเห็นรูปสลักหินการประสูติ ซึ่งเป็นวัตถุโบราณที่มีค่า ส่วนด้านล่างในตัวอาคาร สามารถเข้าไปภายใน เดินชมฐานอิฐโบราณ และซากเจดีย์เก่าตั้งอยู่ ในที่นั้นจะมีแผ่นศิลาขนาด ๕x๕ นิ้ว ซึ่งพบเมื่อคราวซ่อมแซมอาคารเก่า เมื่อ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๙ นักสำรวจเชื่อกันว่า เป็นหลักฐานสำคัญอย่างหนึ่ง ที่พระเจ้าอโศกทรงสร้างไว้เป็นอนุสรณ์ อันเป็นการยืนยันว่าพระกุมารเสด็จพระดำเนินได้ ๗ ก้าวจริงๆ

           ด้านทิศตะวันตกของอาคาร คือเสาศิลาจารึก ที่พระเจ้าอโศกทรงปักไว้ ณ จุดที่พระพุทธองค์ประสูติ โดยส่วนมากผู้มาแสวงบุญจะมาเวียนประทักษิณ และเจริญภาวนา ตั้งจิตอธิษฐานระลึกถึงการเกิดที่นี่ นอกจากนั้นบริเวณทิศใต้ของสระโบกขรณี ต้นโพธิ์ใหญ่ถือเป็นที่อาศัยสวดมนต์ของนักแสวงบุญ